Íslenska tónskáldið Hugi Guðmundsson býr í Danmörku en er einnig virkur í heimalandinu.
Mynd: Ari Magg
Á starfsárunum 2026/27 og 2027/28 gegnir Hugi Guðmundsson stöðu staðartónskálds Sinfóníuhljómsveitar Íslands. Þann 3. september verður frumflutt verk hans, 'Undark', en það er fyrsti afrakstur þessa samstarfs.
Klassisk bureau ræddi við Huga Guðmundsson af þessu tilefni og varð úr samtal sem spannaði meðal annars fyrstu tvö verk hans fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands, kosti þess að koma úr litlu samfélagi og það sem hann vill miðla til áhorfenda.
Þegar Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur fyrstu tónleika starfsársins undir stjórn Barböru Hannigan verður frumflutt verk eftir Huga Guðmundsson.
Það er í sjálfu sér ekkert óvenjulegt að Sinfóníuhljómsveit Íslands frumflytji íslenska tónlist. Hér á landi er mikill fjöldi ungra tónskálda og verk þeirra eru reglulega flutt í Eldborgarsal Hörpu í Reykjavík. Þann 3. september verður hins vegar í forgrunni tónskáld sem er einkum þekkt fyrir kórverk; og sem tengist hljómsveitinni sterkum böndum í krafti stöðu sinnar sem staðartónskáld hennar næstu tvö starfsárin. Í stuttu máli sagt er hér á ferðinni sérfræðingur í söngtónlist sem nú hyggst semja verk fyrir þjóðarhljómsveit sína; verkefni sem hann lítur til með þakklæti og tilhlökkun í senn.
Þegar öllu er á botninn hvolft er röddin í símanum, þegar hringt er í Huga Guðmundsson, róleg og frásagnarstíll hans þægilegur. Það gefst einnig svigrúm til að hlæja svolítið á meðan við förum yfir feril hans sem íslensks tónskálds á sviði klassískrar tónlistar – feril sem nú tekur þá breytingu að hann hefur fasta stöðu næstu tvö árin, en á þeim tíma mun hann semja tvö verk á hverju starfsári.
“Þetta er á margan hátt yfirþyrmandi“, segir Hugi Guðmundsson þegar hann lýsir því hvernig hann fékk verkefnið. „Ég hef samið tónlist fyrir sinfóníuhljómsveitir áður, þótt það hafi ekki verið mjög oft. En þetta er hin fullkomna upplifun: að semja tónlist fyrir svo stóra hljómsveit,“ segir hann. Í þessu tilviki hófst verkefnið sem pöntun frá Sinfóníuhljómsveit Íslands á einu verki. “Þetta bar upp á sama tíma og hljómsveitin fékk til liðs við sig heimsfrægan hljómsveitarstjóra (Barbara Hannigan). Hugmyndir mínar voru kynntar Hannigan og hún var hlynnt þeim. Úr varð samningur um stöðu tónskálds í fastri ráðningu hjá hljómsveitinni“, segir Hugi Guðmundsson; skýringin er hnitmiðuð og gefur jafnframt til kynna sérstakt samband þeirra Barböru Hannigan.
Allt í allt má hvergi sjá vott af hroka í nálgun Huga Guðmundssonar við samstarfið við sinfóníuhljómsveitina. Hann er þakklátur fyrir samstarfið, en viðurkennir jafnframt að fyrsta verkið hafi verið býsna stórt verkefni að takast á við.
“Þetta er stysta verkið,“ segir hann um 'Undark'. Annað verk hans, sem áætlað er síðar á þessu fyrsta tímabili, er mun lengra. Til að koma fyrsta verkinu vel af stað leitaði hann til tónskálds og kennara frá námsárunum við Konunglega tónlistarháskólann í Kaupmannahöfn. “Mér fannst verkefnið svo yfirþyrmandi að ég hafði samband við gamlan vin minn, Hans Abrahamsen. Já, mér fannst ég þurfa að hverfa aftur til þess sem við unnum að á námsárunum,“ segir Hugi Guðmundsson. “Hans Abrahamsen er einstaklega fær í að skilja hugmyndina að baki verksins og sjá hvernig má fínpússa ýmislegt hér og þar“, segir Hugi Guðmundsson. “Við vörðum tveimur dögum saman í vor í að fara yfir fyrsta verkið mitt og það alveg niður í smáatriði. Þetta veitti mér mjög góða byrjun og mér finnst ég betur í stakk búinn núna,“ útskýrir hann. Sú reynsla leiðir hann að víðtækari hugleiðingu: “Ég þekki líka hvernig það er að hafa leiðbeinanda eða þjálfara í allt öðru samhengi. Þetta er ekki algengt í klassískri tónlist og mér finnst það dálítið skrýtið“, segir hann.
Hugi Guðmundsson hefur sýnt sterkum konum sérstakan áhuga í tveimur fyrstu verkum sínum fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands.
Mynd: Ari Magg
Með verkinu 'Undark' fær áhorfandinn einnig að kynnast tónverki eftir Huga Guðmundsson, sem sækir innblástur í hina merkilegu sögu Radium-stúlkurnar (The Radium Girls). Hér er um að ræða mikilvægan kafla í bandarískri verkalýðssögu frá öðrum og þriðja áratug 20. aldar, sem fjallar um hóp verkakvenna er máluðu úrskífur með sjálflýsandi radíummálningu; skífur sem einkum voru ætlaðar hermönnum í fyrri heimsstyrjöldinni.
Konurnar voru beðnar um að móta odda penslanna með tungunni til að mála úrskífurnar nákvæmar, og af þeim sökum hlutu þær alvarlega heilsubresti vegna þess magns radíums sem barst inn í líkama þeirra.
Margar þeirra misstu tennurnar, en bein- og blóðkrabbamein ásamt alvarlegri beinþynningu, sem leiddi m.a. til aflimana, voru einnig algengar afleiðingar. Málið varð að stóru deilumáli í tengslum við vinnuverndarstefnu þess tíma og átti þátt í því að öryggiskröfur fyrir starfsfólk í þessum iðnaði voru síðar hertar.
“Fyrsta verkið fjallar um Undark – ég kalla verkið 'Undark'“, segir Hugi Guðmundsson og útskýrir að titillinn eigi að draga Radium-stúlkurnar aftur fram í dagsljósið. Sögulega séð varð Undark heitið á efnablöndunni sem meðal annars innihélt Radíum og sem Radium-stúlkurnar notuðu til að mála á skífur úranna. “Starfið sem þær unnu olli krabbameini, en því var haldið leyndu. Þetta varð mikið hneykslismál. Ef lík kvennanna væru grafin upp í dag myndu beinin enn lýsa“, segir hann. “Ég veit ekki alveg hvers vegna saga þeirra heltók mig“, segir Hugi Guðmundsson hugsi. Hann útskýrir þó að það skipti hann miklu máli að hafa getað veitt Radium-stúlkunum rödd í gegnum verk sitt. “Þetta fellur inn í stærra samhengi“, segir hann að lokum um verkið 'Undark', sem verður flutt í Eldborg þann 3. September.
Konur eru einnig í forgrunni í öðru verki Huga Guðmundssonar fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands, sem áhorfendur munu geta upplifað í maí 2027. Með titlinum 'Freyja' er hugsanlega skipulagt stærra norrænt kvennaþema, sem spannar 30-35 mínútur.
“Næsta verk mitt fjallar einnig um réttindi kvenna, en á óhlutbundnari hátt“, segir Hugi Guðmundsson. “Hér sæki ég innblástur í íslenska konu, Margréti Benediktsson, sem flutti til Kanada á níunda áratug 19. aldar. Þar barðist hún fyrir kosningarétti kvenna og setti mark sitt á samfélag sitt. Það má flétta það saman við gyðjuna Freyju“ útskýrir hann um tengslin milli goðafræði og staðreyndasögu. Að konur frá mismunandi tímabilum geti lagt sitt af mörkum til sameinaðrar tjáningar sama málefnis.
“'Freyja' er líklega stærsta verkið sem ég mun semja fyrir Sinfóníuhljómsveit Íslands. Hér mun Barbara Hannigan bæði syngja og stjórna,“ segir Hugi Guðmundsson. En í 'Undark' fær hljómsveitarstjórinn einnig að taka þátt með söng. “Já, það var ósk hennar að hún myndi líka syngja. Og þetta eru fyrstu tónleikar hennar sem aðalhljómsveitarstjóri. Það gerir hana að þeirri sem hún er, án þess að það sé of ýkt: Að hún sé sönghljómsveitarstjórinn“, segir Hugi Guðmundsson.
'Undark' er án texta og Barbara Hannigan velur þann söng sem hún kýs sjálf þann besta. “Hún hefur ákveðið frelsi að vissu marki og fær meira af því í „Freyju“, útskýrir Hugi Guðmundsson. Í 'Freyju' hefur Hannigan texta til að halda sig við, sem er eftir kanadíska rithöfundinn Julie Salverson. En hvernig Hannigan ætlar sér að stýra frelsinu verða áhorfendur að koma og upplifa sjálfir.
“Það væri draumasviðsmynd ef tónlistarmönnum væri veitt meiri ábyrgð á tónlistinni.“ Hugi Guðmundsson, tónskáld
Samstarf Barböru Hannigan og Huga Guðmundssonar er farið vel af stað.
Mynd: Barbara Hannigan
Einmitt þetta ákveðna frelsi í tónlistinni er grundvallaratriði í ásetningi Huga Guðmundssonar við tónsmíðar. “Já, ég sem tónlist á mínum eigin forsendum; helst eitthvað sem í grundvallaratriðum þarf að spila eins og það er skrifað í nótunum“, byrjar hann þennan hluta samtalsins. “En samt er það mitt verkefni að koma með eitthvað sem tónlistarmennirnir sjálfir geta lagt sitt af mörkum til. Að þeir sjálfir verði hluti af tónlistinni. Það væri draumasviðsmynd ef hægt væri að gefa tónlistarmönnum meiri eignarhald á tónlistinni. Að þetta verði sameiginlegt verkefni“, dreymir hann um.
Barbara Hannigan er sammála þessari hugmynd, segir hann. “Það er erfitt að hrinda henni í framkvæmd að fullu, en kannski væri hægt að gera þetta í minni hópum. Kannski í eins konar kammertónlistarumhverfi innan hljómsveitarinnar sjálfrar,“ leggur hann til.
Áætlunin er að hinir mismunandi hljóðfærahópar hljómsveitarinnar fái meiri ábyrgð á að tengja verkið sterkari böndum og að aðalhljóðfæraleikarar einstakra hljóðfærahópa taki forystuna á aðeins skýrari hátt.
“Nótann ætti ekki bara að vera uppskrift sem hópur hæfra tónlistarmanna flytur“, segir Hugi Guðmundsson og hefur samlíkinguna um að nótur séu fyrir tónlistarmenn og þar sem uppskriftir eru fyrir matreiðslumenn. “Þú getur lýst réttinum í smáatriðum í texta, en þú ert samt sem áður háður hæfum matreiðslumanni sem matreiðir fram réttinn og notar þannig reynslu sína og innsýn áður en matarins er notið.“
Þessa skemmtilegu samsvörun ræðum við um í nokkra stund.
“Ég veit ekki hvort það sé raunhæft, en það er framtíðarsýn fyrir mér að tónlistin verði almenningseign,“ segir Hugi Guðmundsson. Og í því sambandi mun draumur hans líklega rætast, sérstaklega í 'Freyju'. “Hér mun Barbara Hannigan syngja á nokkrum stöðum og í því sambandi mun hún yfirgefa hljómsveitina um tíma. Þess vegna verður hljómsveitin að taka meiri ábyrgð“, segir hann um sína afstöðu til málsins. Hann lætur það skína í gegn að hann hafi upplifað náið samstarf við Barböru Hannigan og að þau tvö hafi unnið saman að því að útfæra tónlistina nær tónlistarfólkinu. “Við þurfum að nótna nóturnar nógu opinskátt svo að það sé svigrúm til að dreifa ábyrgð. Hóparnir bera hver um sig ábyrgð og ég vil stefna að góðri samvinnu, fyrst og fremst“, segir Hugi Guðmundsson, sem hefur búið í Danmörku síðan 2001 og býr nú í Kaupmannahöfn. Þar nam hann með konu sinni við Konunglega danska tónlistarháskólann og síðar gengu tvær dætur hjónanna til liðs við þau í tónlistinni. Hugi Guðmundsson hefur einnig stundað tónsmíðarnám í Reykjavík og í Haag.
Nú hefur fjölskyldan smám saman fest rætur í Danmörku, en tengslin við Ísland verða ekki afmáð; heimalandið sem hefur gefið Huga Guðmundssyni mikilvæga grunnstoð til að hefja tónlistarflutning fyrir alvöru. “Ég hef samið tónlist og haft það fyrir atvinnu í 20 ár. Það jákvæða við að koma frá Íslandi var að auðveldara reyndist að öðlast þar reynslu en ella“, segir hann. Hann átti góða byrjun í minna samfélagi þar sem hann fékk pantanir fyrir verk sín þegar á námsárunum. Smám saman komu til fleiri tengiliðir m.a. frá Noregi, Svíþjóð og annars staðar frá. “Kannski var þetta tilviljun fyrir mig. En það var auðveldara fyrir mig að fá verk flutt, jafnvel þótt ég væri frekar ungur,“ segir hann.
Kórtónlist varð góður vettvangur fyrir tónlist hans, og einmitt oftar en ekki auðveldara að fá reynslu sem tónskáld í kórheiminum. Í rótgrónum hljómsveitum er leiðin að flutning verks erfiðari og lengri, segir reynsla hans. “Ég sem enn kórverk og fæ líka beiðnir frá ungum tónskáldum sem vilja læra af mér. Þau þekkja mig úr kórtónlistinni. Ég segi venjulega að kórinn sé mitt fyrsta hljóðfæri. Ég er ekki góður píanóleikari, en mér líður eins og heima í kórnum“, segir Hugi Guðmundsson. Nú er komið að Sinfóníuhljómsveit Íslands að prófa hugmyndir hans fyrir hljómsveitartónlist af alvöru.
Íslenskir hlustendur fá líka eitthvað að vinna með. Þegar Hugi Guðmundsson er spurður hvað hlustendur og áhorfendur þurfi í raun og veru, þá gefur hann þeim strax hrós.
“Þau þurfa eitthvað nýtt, eitthvað nýtt,“ segir hann. “Að vera ýtt í aðrar áttir og aðeins öðruvísi, bara örlítið“. Hann segir að sinfóníuhljómsveitir í víðasta skilningi séu svolítið gamaldags og hægar til að tileinka sér ný verk. “En maður er heppinn að vinna með Sinfóníuhljómsveit Íslands og Barböru Hannigan, sem eru tilbúnin að tileinka sér eitthvað nýtt og gefa því tækifæri. Íslenskir áhorfendur verða örugglega ánægðir með það. Ég held að þeir séu með í þessu. Þeim líkar að vera hissa.“
